خبرگزاری رویترز در گزارشی نوشت دو ماه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، ساختار قدرت در تهران دیگر مانند گذشته حول یک مرجع روحانی واحد و بلامنازع نمیچرخد؛ تغییری که میتواند موضع تهران را در آستانه مذاکرات احتمالی با واشنگتن سختتر کند.
به نوشته رویترز، با کشته شدن علی خامنهای در روز نخست جنگ و انتقال قدرت به پسر زخمی او، مجتبی خامنهای، نظم تازهای در جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛ نظمی که در آن فرماندهان سپاه پاسداران دست بالا را دارند و دیگر خبری از یک داور نهایی، قاطع و صاحب اقتدار کامل نیست.
در این گزارش آمده مجتبی خامنهای همچنان در رأس ساختار رسمی نظام قرار دارد، اما سه نفر از افراد آشنا با مذاکرات داخلی به رویترز گفتهاند نقش او بیشتر مشروعیت دادن به تصمیمهایی است که فرماندهان و نهادهای امنیتی میگیرند، نه صدور دستور مستقیم.
به نوشته این خبرگزاری، فشار جنگ قدرت را در هستهای محدودتر، سختگیرتر و امنیتیتر متمرکز کرده است؛ هستهای که ریشه در شورای عالی امنیت ملی، دفتر رهبری و سپاه پاسداران دارد.
یک مقام ارشد دولت پاکستان که در جریان مذاکرات صلح قرار دارد، به رویترز گفته است: «ایرانیها در پاسخگویی بهطرز دردناکی کند هستند. ظاهراً هیچ ساختار تصمیمگیری واحدی وجود ندارد. گاهی دو تا سه روز طول میکشد تا پاسخ بدهند.»
رویترز مینویسد چهره دیپلماتیک جمهوری اسلامی در مذاکرات با آمریکا، عباس عراقچی بوده و محمدباقر قالیباف نیز بهعنوان کانالی میان نخبگان سیاسی، امنیتی و روحانی نقش پررنگتری پیدا کرده است. با این حال، این گزارش احمد وحیدی را یکی از چهرههای محوری تصمیمگیری در میدان معرفی میکند؛ بهویژه در شب اعلام آتشبس.
بر اساس این گزارش، مجتبی خامنهای پس از زخمی شدن در حملات روز نخست جنگ، در انظار عمومی ظاهر نشده و ارتباطات او از طریق دستیاران وابسته به سپاه یا تماسهای صوتی محدود انجام میشود.
رویترز همچنین نوشته اگرچه مجتبی خامنهای بهصورت رسمی عالیترین مرجع جمهوری اسلامی است، اما منابع نزدیک به ساختار قدرت او را بیشتر تأییدکننده تصمیمها میدانند تا فرمانده اصلی. به گفته این منابع، او تصمیمهایی را که از طریق اجماع نهادی شکل گرفتهاند تأیید میکند، نه اینکه با اقتدار شخصی مسیر تصمیمگیری را تحمیل کند.
در بخش دیگری از گزارش آمده است که در عمل، ایدئولوژی سپاه مسیر استراتژی جمهوری اسلامی را شکل میدهد و تصمیمگیری اصلی در دست نهادهای امنیتی و نظامی متمرکز شده است. با وضعیت جنگی کشور و غیاب علی خامنهای، هیچ بازیگری در داخل نظام توان یا امکان جدی برای مقاومت در برابر سپاه ندارد.
رویترز این وضعیت را نشانه تغییر معادله قدرت در جمهوری اسلامی میداند؛ تغییری که در آن انتخاب پیش روی حاکمیت دیگر میان سیاست میانهرو و تندرو نیست، بلکه میان تندرو و تندروتر است.
با وجود فشار نظامی و اقتصادی آمریکا و اسرائیل، رویترز مینویسد جمهوری اسلامی نزدیک به نه هفته پس از آغاز جنگ، نشانهای از فروپاشی یا تسلیم نشان نداده است.
این انسجام، به نوشته این خبرگزاری، نشان میدهد فرماندهی اکنون در دست سپاه و نیروهای امنیتی است؛ نیروهایی که نه فقط مجری جنگ، بلکه هدایتکننده اصلی آن به نظر میرسند.
بر اساس این گزارش، در تهران نوعی اجماع راهبردی شکل گرفته است: جلوگیری از بازگشت به جنگ تمامعیار، حفظ اهرم فشار بهویژه در تنگه هرمز، و تلاش برای خروج از بحران با موقعیتی قویتر از نظر سیاسی، اقتصادی و نظامی.
