حسین سیمایی صراف، وزیر علوم جمهوری اسلامی، اذعان کرد شماری از استادان و دانشجویان به دلایل سیاسی از دانشگاه اخراج یا محروم شدهاند.
سیمایی مدعی شد که مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی دستور داده بود که استادان اخراج شده دوباره به دانشگاهها بازگردانده شوند. اما به گزارش خبرگزاری ایسنا، او گفت که دولت پزشکیان نتوانست بسیاری از «اساتید اخراجی» را بازگرداند.
در این گزارش که روز شنبه ۷ شهریور منتشر شد، سیمایی صراف در گفتوگو با معاونت ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر رئیسجمهوری، یکی از اقدامات دولت چهاردهم را پیگیری بازگشت استادان و دانشجویانی عنوان کرد که به گفته او «به دلایل سیاسی» از دانشگاه اخراج یا محروم شده بودند.
وزیر علوم جمهوری اسلامی گفت پزشکیان از ابتدای کار دولت خود دستور بازگشت این افراد را صادر کرده بود، اما وزارت علوم همه دانشگاهیان اخراجشده در ارتباط با اعتراضات سال ۱۴۰۱ را به صورت خودکار به دانشگاه بازنگردانده است.
سیمایی صراف گفت: «نیامدیم یکباره بگوییم هر کسی که در جریان اتفاقات ۱۴۰۱ اخراج شده، میتواند برگردد؛ بلکه پرونده به پرونده رسیدگی کردیم و راهحل حقوقی را طی کردیم.»
به گفته او، در نتیجه این روند حدود ۴۰۰ دانشجو «به نحوی» به دانشگاه بازگشتهاند. وزیر علوم همچنین گفت بیش از ۱۰۰ استاد نیز به دانشگاه بازگشتهاند، اما توضیح نداد چه تعداد از استادان و دانشجویان اخراج یا محرومشده همچنان اجازه بازگشت ندارند.
اذعان وزیر علوم به سیاسی بودن بخشی از اخراجها در حالی است که گزارشهای متعددی پس از اعتراضات سراسری «زن، زندگی، آزادی» از اخراج، تعلیق یا بازنشستگی اجباری استادانی منتشر شد که از اعتراضات و دانشجویان معترض حمایت کرده یا مواضعی انتقادی نسبت به جمهوری اسلامی داشتند.
سیمایی اما از برخوردهای صورت گرفته با دانشجویان و استادان دانشگاهها در جریان اعتراضات ضدحکومتی و سراسری دیماه سخنی نگفت و صرفا به گفتن به این مسئله بسنده کرد که پزشکیان دستور داده است اعتراضات دیماه «بهصورت علمی» بررسی شود. این سخنان در حالی است که شعارهای داده شده در اعتراضات دیماه حاکی از خواست معترضان برای تغییر رژیم جمهوری اسلامی بود و حکومت با کشتن هزاران معترض به این اعتراضات واکنش نشان داد.
صدای آمریکا پیشتر نیز گزارش داده بود که حتی دستور مستقیم پزشکیان برای بازگرداندن دانشگاهیان اخراجی نیز با موانع جدی روبهرو شد. بسیاری از مخالفان جمهوری اسلامی میگویند تصمیمگیران واقعی در ایران روحانیون حاکم و نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی، سپاه، و دیگر نهادهای سرکوبگر هستند.
پزشکیان هشتم شهریور ۱۴۰۳ از وزیر علوم خواست وضعیت همه استادانی را که قراردادشان لغو شده یا از دانشگاه اخراج شدهاند بازنگری کند و زمینه بازگشت استادان و دانشجویان را فراهم کند.
اما همان روز گزارش شد محمود ممتازپور، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر و از استادان حامی دانشجویان در اعتراضات «زن، زندگی، آزادی»، از این دانشگاه اخراج شده است. خبرنامه امیرکبیر آن زمان اعلام کرد پروندهسازی حراست دانشگاه و وزارت اطلاعات در اخراج او نقش داشته است.
چند هفته پس از دستور پزشکیان نیز گروهی از استادان اخراجی در نامهای خطاب به او اعلام کردند «هیچ اقدام عملی» برای بازگشت آنها صورت نگرفته و از وجود موانعی بر سر راه اجرای دستور رئیس دولت خبر دادند.
آنها خواستار مشخص شدن این موضوع شدند که آیا «ارادهای واقعی» برای بازگرداندن استادان وجود دارد یا بازگشت تعداد محدودی از آنان قرار است مورد «بهرهبرداری تبلیغاتی» قرار گیرد.
اعتراض به اجرا نشدن وعده پزشکیان ماهها بعد نیز ادامه داشت. گروه دیگری از استادان اخراجی، قطع همکاریشده، تعلیقی و بازنشسته اجباری در آذر ۱۴۰۳ اعلام کردند که برخلاف ادعای دولت درباره بازگشت دانشگاهیان، «اکثر» استادانی که در شرایط مشابه قرار دارند هنوز نتوانستهاند به دانشگاه بازگردند.
خود سیمایی صراف نیز در نخستین ماههای دولت چهاردهم جمهوری اسلامی گفته بود وزارت علوم برای بازگرداندن برخی استادان و دانشجویان معترض با قوه قضاییه در ارتباط است، اما تصریح کرده بود که مطمئن نیست دستگاه قضایی حاضر باشد پروندههای آنان را دوباره بررسی کند؛ اظهاراتی که محدودیت اختیار دولت در تعیین سرنوشت این دانشگاهیان را نشان میداد.
برخورد با استادان منتقد پس از اعتراضات ۱۴۰۱ بخشی از روند گستردهتر اعمال فشار بر دانشگاههای ایران بوده است.
روزنامه «اعتماد» در سال ۱۴۰۲ گزارش داده بود ۱۵۷ استاد در دوره دولتهای محمود احمدینژاد، حسن روحانی و ابراهیم رئیسی اخراج، تعلیق یا به بازنشستگی اجباری وادار شدهاند. شماری از این استادان، انتقاد از عملکرد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی حکومت، حمایت از معترضان، امضای بیانیههای اعتراضی و مطالبه آزادی بیان را از دلایل کنار گذاشته شدن خود عنوان کرده بودند.
محمد سعادتی، استاد اخراجی دانشگاه بیرجند، نیز پیشتر در گفتوگویی اختصاصی با صدای آمریکا گفته بود پس از انتقاد از سرکوب معترضان، اعدامها و نقض حقوق اقلیتهای مذهبی، با پروندهسازی وزارت اطلاعات، احضار قضایی و در نهایت اخراج از دانشگاه مواجه شده است.
محدودیتها تنها به اخراج استادان موجود محدود نشده است. در آییننامههای مربوط به جذب اعضای هیئت علمی نیز شرکت در تجمعات اعتراضی یا امضای برخی بیانیهها میتواند در روند استخدام و گزینش دانشگاهیان تأثیرگذار باشد.
ایالات متحده نیز پیشتر سرکوب آزادیهای دانشگاهی در ایران را محکوم کرده است. وزارت خارجه آمریکا در موضعگیری درباره وضعیت دانشگاههای ایران، بازداشت دانشجویان، برکناری استادان و اعمال محدودیت بر آزادی بیان و عقیده در محیطهای دانشگاهی را از مصادیق سرکوب آزادیهای دانشگاهی دانسته و از جمهوری اسلامی خواسته است آزادیهای بنیادین شهروندان را رعایت کند.
سابقه حذف استادان و دانشجویان به دلیل دیدگاههای سیاسی و عقیدتی در جمهوری اسلامی به نخستین سالهای پس از انقلاب ۱۳۵۷ بازمیگردد؛ زمانی که در جریان آنچه حکومت «انقلاب فرهنگی» نامید، دانشگاهها تعطیل و صدها استاد و دانشجو که با معیارهای ایدئولوژیک حکومت همسو شناخته نمیشدند از نظام آموزش عالی کنار گذاشته شدند.
اکنون اظهارات وزیر علوم دولت پزشکیان، علاوه بر تأیید رسمی سیاسی بودن دستکم بخشی از اخراجها، نشان میدهد که با وجود دستور رئیس دولت برای بازگرداندن دانشگاهیان، تصمیم درباره سرنوشت همه استادان و دانشجویان اخراجی در اختیار رئیسجمهوری و وزارت علوم نبوده و شماری از آنها همچنان از بازگشت به دانشگاه محروم ماندهاند.
