رئیس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی هشدار داده است که رشد اقتصادی کشور ممکن است در ادامه سال از سطح فعلی هم پایینتر برود؛ هشداری که نشان میدهد جنگ، اختلال در صادرات نفت و فشار ارزی، اقتصاد جمهوری اسلامی را در موقعیتی بسیار شکننده قرار داده است.
عبدالناصر همتی در سیوسومین همایش سیاستهای پولی و ارزی گفت برخی واحدهای تولیدی آسیب دیده یا از مدار خارج شدهاند و همین مسئله میتواند رشد اقتصادی را تا پایان سال پایینتر ببرد.
او همچنین اعلام کرد صادرات نفت در اردیبهشت «تقریباً مختل شد» و با چالشهای ارزی ایجاد شده، مبادلات ارزی در مرکز مبادله ارز و طلای ایران، نسبت به مدت مشابه سال قبل، حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد کاهش یافت.
همتی تأکید کرده تجمیع مسائلی نظیر جنگ و تحریمها، اقتصاد کشور را با چالشهای جدی مواجه کرده و معیشت و گذران زندگی مردم دچار آسیب جدی شده است.
رئیس کل بانک مرکزی همچنین گفت از آغاز جنگ، چهار و نیم میلیارد دلار ارز برای تأمین کالاهای اساسی و دارو ذخیرهسازی شده است؛ نشانهای از اینکه دولت، احتمال طولانیشدن بحران و فشار بر واردات حیاتی را جدی میدانسته است.
این تصویر رسمی، با گزارشهای خارجی درباره فشار نفتی بر جمهوری اسلامی همخوان است.
رویترز پیش از آغاز محاصره دریایی آمریکا گزارش داده بود جمهوری اسلامی در ماه مارس یک میلیون و ۸۴۰ هزار بشکه نفت خام در روز صادر کرده و صادرات آن در اوایل آوریل نیز حدود یک میلیون و ۷۱۰ هزار بشکه در روز بوده است.
اما دادههای بعدی نشان داد صادرات نفت خام و میعانات جمهوری اسلامی در ماه مه به کمتر از ۳۰۰ هزار بشکه در روز سقوط کرد.
این رقم به معنای صفر شدن کامل صادرات نبود، اما نشان میداد شریان اصلی ارزآوری جمهوری اسلامی عملاً به پایینترین سطح در دستکم شش سال گذشته رسیده است.
به بیان ساده، شریان اصلی ارزآوری جمهوری اسلامی در حال خشکشدن بود. نفت کمتر صادر میشد، مسیرهای بانکی محدود بود، بخشی از منابع در خارج مسدود مانده بود و دولت همزمان با تورم بالا، رشد منفی، کاهش تولید و هزینه جنگ روبهرو بود.
در همین چارچوب، بحث توافق با آمریکا فقط یک پرونده دیپلماتیک نبود؛ برای جمهوری اسلامی، مسیر دسترسی دوباره به نفت، پول و تجارت خارجی بود.
رویترز گزارش داده است که در مذاکرات، موضوع آزادسازی داراییهای مسدودشده جمهوری اسلامی یکی از محورهای اصلی بوده است.
گزارشهای والاستریت ژورنال و فایننشالتایمز نیز از تلاش آمریکا و قطر برای ایجاد مسیر دسترسی کنترلشده جمهوری اسلامی به بخشی از منابع مسدودشده، از جمله شش میلیارد دلار در قطر، نوشتهاند.
با این حال، مقامهای دولت ترامپ تأکید کردهاند که پول بدون شرط آزاد نمیشود. جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، گفته است امضای توافق بهخودیخود باعث انتقال پول به جمهوری اسلامی نمیشود و هرگونه کاهش تحریم یا آزادسازی منابع، به اقدامهای راستیآزماییشده در پرونده هستهای وابسته است.
دونالد ترامپ نیز از زاویه دیگری از توافق دفاع کرده است. او در نشست گروه هفت گفت ادامه جنگ در خاورمیانه میتوانست به «فاجعه اقتصادی» منجر شود و افزود هر بار احتمال صلح مطرح میشد، بازارها واکنش مثبت نشان میدادند.
از نگاه واشنگتن، توافق راهی برای کنترل قیمت انرژی، بازگشایی مسیرهای دریایی و گرفتن امتیاز هستهای از جمهوری اسلامی است.
از نگاه جمهوری اسلامی، اما توافق راه فرار از فشار ارزی، سقوط صادرات نفت، کمبود منابع قابل مصرف و رکود عمیقتر است.
به همین دلیل سخنان همتی اهمیت دارد. او ناخواسته نشان میدهد که مسئله فقط تحریم یا جنگ نیست؛ اقتصاد جمهوری اسلامی بدون بازگشت نفت، دسترسی به منابع خارجی و کاهش فشار دریایی، با خطر تشدید رکود، کمبود ارز و فرسایش توان مالی دولت روبهرو بود.
توافق، در این معنا، نه فقط یک متن سیاسی، بلکه یک تنفسگاه اقتصادی برای جمهوری اسلامی است؛ تنفسگاهی که اگر بسته بماند، فشار بر ارز، تولید، واردات دارو و کالاهای اساسی، و توان مالی دولت میتواند به سطحی برسد که مدیریت بحران را بسیار دشوارتر کند.
