در حالی که گزارشها و اظهارات مقامهای ایران، آمریکا و کشورهای میانجی از نزدیک شدن تهران و واشینگتن به یک «تفاهم اولیه» برای تمدید آتشبس، بازگشایی تنگه هرمز و آغاز دور تازهای از مذاکرات هستهای حکایت دارد، سپاه پاسداران به آمریکا هشدار داد که هرگونه «تعرض مجدد» با پاسخی «ویرانگر و جهنمی» در ابعاد منطقهای و فرامنطقهای روبهرو خواهد شد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، شامگاه شنبه دوم خرداد به وقت تهران اعلام کرد که با رهبران چند کشور خاورمیانه دربارهٔ جمهوری اسلامی ایران و همهٔ موضوعات مرتبط با تفاهمنامهٔ صلح گفتوگو کرده و توافق با ایران «تا حد زیادی» به نهایی شدن نزدیک شده است.
او در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشل نوشت که جنبهها و جزئیات نهایی این توافق «در حال حاضر در دست بررسی است» و بهزودی اعلام خواهد شد. آقای ترامپ افزود که در چارچوب این توافق، تنگه هرمز نیز باز خواهد شد.
آقای ترامپ نوشت که «همچنین جداگانه با نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، گفتوگو کردم که آن تماس نیز بسیار خوب پیش رفت.»
رئیسجمهور آمریکا روز دوم خرداد همچنین در گفتوگو با شبکه سیبیاس نیوز گفته بود مذاکرهکنندگان ایالات متحده و ایران برای نهایی کردن توافقی که به جنگ پایان دهد، «بسیار به هم نزدیکتر شدهاند»، اما هشدار داد که در صورت شکست مذاکرات، ایران «بهشدت هدف قرار خواهد گرفت».
رئیسجمهور آمریکا همچنین به وبسایت اکسیوس گفت که تازهترین پیشنویس توافق با ایران را با مشاورانش بررسی خواهد کرد و ممکن است تا روز یکشنبه دربارهٔ ادامۀ مسیر، از جمله احتمال ازسرگیری جنگ، تصمیم بگیرد.
او در این گفتوگو گفت: «یا به یک توافق خوب میرسیم یا آنها را به هزار جهنم میفرستم (به شدت هدف قرار میدهیم).»
آقای ترامپ از ارائۀ جزئیات بیشتر خودداری کرد، اما گفت معتقد است توافق نهایی مانع دستیابی ایران به سلاح هستهای خواهد شد، در غیر این صورت «اصلاً درباره آن صحبت هم نمیکرد». او همچنین افزود که در نتیجۀ این توافق، موضوع اورانیوم غنیشدۀ ایران نیز «به شکلی رضایتبخش مدیریت خواهد شد.»
او در عین حال هشدار داد که اگر آمریکا و ایران به توافق نرسند، «با وضعیتی روبهرو خواهیم شد که هیچ کشوری تاکنون به آن شدت هدف قرار نگرفته باشد.»
موضع تهران و هشدار سپاه
در تهران، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، روز شنبه دوم خرداد گفت تمرکز جمهوری اسلامی در مذاکرات با میانجیگری پاکستان بر نهایی کردن یک تفاهمنامه با اولویت پایان جنگ «در تمام جبههها به شمول لبنان» است. او گفت موضوع تنگه هرمز نیز از مباحث یادداشت تفاهم ۱۴ بندی است، اما هرگونه سازوکار مربوط به آن باید میان ایران و عمان توافق شود و به گفتهٔ او، به ایالات متحده «هیچ ربطی» ندارد.
بقائی همچنین تأکید کرد که تهران در این مرحله دربارهٔ «جزئیات موضوع هستهای» مذاکره نمیکند و در این فرصت کوتاه، موضوع رفع تحریمها نیز در دستور کار نیست. او گفت نزدیکتر شدن دیدگاهها لزوماً به معنای توافق بر سر «موضوعات مهم» نیست.
در همین حال، یک منبع ارشد ایرانی روز یکشنبه به رویترز گفت تهران با تحویل ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود موافقت نکرده است. این منبع گفت مسئلهٔ هستهای ایران بخشی از توافق اولیه با ایالات متحده نبوده است.
این منبع گفت: «مسئلهٔ هستهای در مذاکرات مربوط به توافق نهایی بررسی خواهد شد و بنابراین بخشی از توافق کنونی نیست. هیچ توافقی دربارهٔ انتقال ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران به خارج از کشور صورت نگرفته است.»
همزمان، فرمانده کل سپاه پاسداران در پیامی به مناسبت سوم خرداد هشدار داد که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در بالاترین سطح آمادگی در حوزههای موشکی، هوایی، دریایی، زمینی، فضایی و سایبری قرار دارند.
در این پیام که در آن به نام احمد وحیدی اشاره نشده و فقط از فرمانده سپاه یاد شده آمده است «هرگونه تعرض مجدد دشمن» پاسخی «ویرانگر و جهنمی» در ابعاد منطقهای و فرامنطقهای در پی خواهد داشت.
به نظر میرسد که بهرغم نزدیک شدن به توافق اولیه، حکومت ایران هنوز نگران است که بار دیگر هدف حمله غافلگیرانه آمریکا یا اسرائیل قرار بگیرد. ایران دو بار، در جنگ ۱۲ روزه و در جنگی که ۹ اسفند سال گذشته آغاز شد، در میانه مذاکره با آمریکا هدف حمله قرار گرفته است.
همزمان خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، روز یکشنبه از «تفاهم اولیه احتمالی» خبر داده اما نوشته است که ایران در مقطع کنونی «هیچ اقدامی را در حوزه هستهای نپذیرفته است».
خبرگزاری فارس نیز پیامهای ترامپ درباره نزدیک شدن به توافق را «تبلیغاتی و برای مصرف داخل آمریکا» توصیف کرده است.
جزئیات گزارششده از تفاهمنامه
وبسایت اکسیوس به نقل از منابع خود گزارش داده است که آمریکا و جمهوری اسلامی ایران به امضای یک یادداشت تفاهم ۶۰ روزه نزدیک شدهاند؛ تفاهمی که در صورت نهایی شدن میتواند آتشبس را تمدید کند، تنگه هرمز را بازگشاید، فشار بر بازار جهانی نفت را کاهش دهد و زمینهساز دور تازهای از مذاکرات هستهای شود.
بر اساس این گزارش، تفاهمنامه پیشنهادی ۶۰ روز اعتبار خواهد داشت و با توافق دو طرف میتواند تمدید شود. در این دوره، ایران متعهد میشود تنگه هرمز را بدون دریافت عوارض باز کند و مینهایی را که احتمالا در این مسیر کار گذاشته شده، جمعآوری کند تا کشتیها بتوانند آزادانه عبور کنند.
در مقابل، دولت ترامپ محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد و برخی معافیتهای تحریمی را صادر میکند تا ایران بتواند نفت خود را در بازار جهانی بفروشد. یک مقام آمریکایی گفته است این اقدام برای ایران «منفعت اقتصادی بزرگی» خواهد داشت، اما همزمان به کاهش فشار بر بازار جهانی نفت نیز کمک میکند.
اکسیوس تأکید کرده که مسائل هستهای در این دوره ۶۰ روزه حل نخواهد شد، بلکه دو طرف دربارهٔ تعلیق غنیسازی اورانیوم، انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده و تعهد ایران به دنبال نکردن سلاح هستهای مذاکره خواهند کرد.
بر اساس این گزارش، رفع تحریمها و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران نیز در این دوره بررسی میشود، اما اجرای آن منوط به توافق نهایی و قابل راستیآزمایی خواهد بود.
اکسیوس همچنین نوشته است که پیشنویس تفاهمنامه شامل پایان جنگ اسرائیل و حزبالله در لبنان نیز هست، موضوعی که بنیامین نتانیاهو در تماس با دونالد ترامپ نسبت به آن ابراز نگرانی کرده است.
در خبرها آمده است که نخست وزیر اسرائیل روز شنبه بار دیگر با رئیس جمهور آمریکا تلفنی صحبت کرده است.
رایزنی منطقهای، «نگرانی اسرائیل» و انتقادهای برخی از جمهوریخواهان
در کنار مذاکرات تهران و واشینگتن، تماس تلفنی گروهی میان ترامپ و رهبران عربستان سعودی، امارات، قطر، بحرین، اردن، مصر و ترکیه، همچنین فرمانده ارتش پاکستان برگزار شد. در این تماس، رهبران منطقه از تلاشهای میانجیگرانه پاکستان و قطر برای دستیابی به توافقی که به تشدید تنشها پایان دهد، قدردانی کردند.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در این تماس گفت آنکارا از پیشرفت روند دیپلماتیک با ایران استقبال میکند و توافق برای تضمین عبور آزاد از تنگه هرمز را به سود ثبات منطقه و اقتصاد جهانی میداند.
در همین حال، شبکه ۱۳ اسرائیل گزارش داده است که پیشرفت مذاکرات ایران و آمریکا برای بخشی از نهاد امنیتی اسرائیل «بسیار ناامیدکننده» است.
بر اساس این گزارش، مقامهای اسرائیلی معتقدند واشینگتن و تهران به توافق احتمالی نزدیکتر شدهاند و بنیامین نتانیاهو در تماس با ترامپ نسبت به برخی مفاد پیشنویس، از جمله پایان جنگ اسرائیل و حزبالله در لبنان، ابراز نگرانی کرده است.
در آمریکا نیز برخی چهرههای جمهوریخواه، از جمله مایک پمپئو، تد کروز و لیندزی گراهام، که همگی از حامیان ترامپ اما مخالف سرسخت جمهوری اسلامی هستند از احتمال توافق با ایران انتقاد کردهاند.
آنان هشدار دادهاند که هر توافقی که به جمهوری اسلامی اجازه دهد توان هستهای، نفوذ منطقهای یا کنترل بر تنگه هرمز را حفظ کند، میتواند به زیان امنیت آمریکا و اسرائیل تمام شود.
مایک پمپئو، وزیر خارجهٔ پیشین آمریکا، روز شنبه در مورد مفاد گزارششدهٔ این توافق گفت که به باور او «به هیچ وجه در راستای شعار اول آمریکا نیست» و آن را به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ دولت باراک اوباما تشبیه کرد.
تد کروز، سناتور جمهوریخواه از تگزاس، نیز روز یکشنبه اعلام کرد از گزارشها دربارهٔ توافق در حال شکلگیری «عمیقاً نگران» است. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت اگر نتیجهٔ عملیات نظامی آمریکا علیه ایران این باشد که «رژیم ایران همچنان به غنیسازی اورانیوم، توسعهٔ سلاح هستهای و کنترل مؤثر تنگه هرمز ادامه دهد»، این «اشتباهی فاجعهبار» خواهد بود. کروز در عین حال تأکید کرد که دونالد ترامپ با حمله به ایران «تصمیمی درست و بسیار مهم» گرفته بود و از او خواست «خط قرمزهای اعلامشده» را حفظ کند.
لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه از کارولینای جنوبی و از حامیان جنگ علیه ایران، نیز هشدار داد توافقی که به جمهوری اسلامی اجازه دهد همچنان قدرت منطقهای خود را حفظ کند، در بلندمدت «کابوسی برای اسرائیل» خواهد بود. او گفت اگر این تصور شکل بگیرد که ایران همچنان توان تهدید تنگه هرمز و زیرساختهای نفتی خلیج فارس را دارد، توازن قدرت در منطقه به سود تهران تغییر خواهد کرد.
ترامپ هنوز به این منتقدان پاسخ نداده، گرچه پاسخ اولیه از کاخ سفید به پمپئو بسیار تهاجمی و توهینآمیز بوده است.
