دریای خزر سالها بهعنوان منطقهای امن در همکاری میان ایران و روسیه شناخته میشد؛ پهنهای محصور در خشکی که عملاً از دید و نظارت غرب دور مانده بود.
این آبراهِ محصور در جریان تهاجم گستردۀ روسیه به اوکراین به مسیری برای انتقال پهپادهای ایرانی به میادین جنگ تبدیل شد.
اسرائیل بهتازگی یکی از پایگاههای دریایی ایران در بندر انزلی واقع در دریای خزر را هدف قرار داد. گزارشهای فزایندهٔ رسانهای بر پایهٔ اطلاعات امنیتی حاکی است که حالا از این کریدور برای انتقال تسلیحات تولید روسیه به خاورمیانه هم استفاده میشود. بهاین ترتیب، دامنهٔ حملات اسرائیل به نزدیکی حوزهٔ نفوذ روسیه کشیده شده است.
از زمان آغاز تهاجم گستردهٔ روسیه به اوکراین در فوریهٔ ۲۰۲۲، دریای خزر به یک مسیر کلیدی میان دو کشور تحت تحریم غرب تبدیل شده است. این مسیر بندرهای روسیه از جمله آستراخان را به شمال ایران، از جمله بندر انزلی متصل میکند و سپس کالاها از طریق خطوط ریلی یا جادهای به سمت خلیج فارس و اقیانوس هند سرازیر میشوند.
گروههای اطلاعاتی پیشتر گزارش داده بودند که کشتیهای موسوم به «ناوگان سایهٔ» روسیه در این مسیر فعالیت دارند و با پرچمهای ایران و روسیه در انتقال نفت تحریمی و تسلیحات میان دو کشور نقش ایفا میکنند.
بسیاری از این کشتیها سامانههای ردیابی خود را خاموش میکنند، موضوعی که ظن حمل محمولههای تحریمی یا نظامی را افزایش میدهد.
در سال ۲۰۲۴، ایالات متحده دو شرکت کشتیرانی روسیه را بهدلیل جابجایی تجهیزات مرتبط با پهپاد و مهمات از طریق دریای خزر برای استفاده در جنگ اوکراین تحریم کرد.
همکاری در حال تغییر
حملات اخیر به بندر انزلی در شرایطی انجام شد که نشانههایی از تغییر در سطح همکاری نظامی میان ایران و روسیه به چشم میخورد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ در گفتوگو با شبکهٔ سیانان مدعی شد که ایران با استفاده از پهپادهای ساخت روسیه، به پایگاههای آمریکایی حمله میکند.
اطلاعات امنیتی غرب که روزنامهٔ «فایننشال تایمز» به آن استناد کرده، نشان میدهد که روسیه ممکن است اکنون در حال ارسال پهپاد به ایران باشد.
مؤسسهٔ مطالعات جنگ نیز اعلام کرده حملات هوایی اسرائیل به بندر انزلی در اوایل جنگ، در پی گزارشهایی صورت گرفت که نشان میدهد روسیه پهپادهای «شاهد» تولید خود و احتمالاً نسخههای بهبودیافتهٔ آنها را در اختیار ایران قرار داده است.
تلآویو و مسکو
اسرائیل در زمان حمله اعلام کرد که جنگندههایش اهدافی را در یک بندر و تأسیسات پایگاه دریایی ایران هدف قرار دادهاند؛ مکانی که دهها شناور نظامی، از جمله کشتیهای موشکانداز و قایقهای گشتی در آن مستقر بودهاند.
الکس وطنخواه، مدیر برنامهٔ ایران در مؤسسهٔ خاورمیانه در واشینگتن، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید اگر منافع روسیه بهنوعی آسیب ببیند، اسرائیل ترجیح میدهد زیاد شلوغش نکند؛ چون بهدنبال حفظ روابط خود با مسکو است.
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، دربارهٔ حملهٔ ۲۸ اسفند اسرائیل گفت که روسیه هرگونه گسترش درگیری به دریای خزر را «بسیار منفی» ارزیابی خواهد کرد.
دریای خزر بهدلیل محصور بودن در خشکی، معمولاً خارج از دسترسی نیروی دریایی آمریکا و غرب تلقی میشود. این دریا علاوه بر روسیه، با ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان مرز دارد؛ کشورهایی که در مجموع روابطی نسبتاً متوازن با مسکو داشتهاند.
بنجامین هیلگناستاک، کارشناس تحریمها در مؤسسهٔ KSE مستقر در کییف، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید در بسیاری از پژوهشها، دریای خزر عملاً کنار گذاشته میشود؛ زیرا نبود همکاری منطقهای با نهادهای غربی، آن را به محیطی بسته تبدیل کرده که نظارت بر آن دشوار است و در اولویت پایینتری قرار دارد.
افزایش تجارت در خزر
ایران و روسیه از طریق دریای خزر مواد غذایی هم مبادله میکنند. خبرگزاری رویترز گزارش داده که تجارت غلات میان دو کشور بلافاصله پس از حمله متوقف، اما بعد از سر گرفته شد.
روسیه بهعنوان بزرگترین صادرکنندهٔ غلات جهان، در سالهای اخیر در حال تقویت زیرساختهای صادراتی خود در دریای خزر بوده و بازارهایی در ایران، کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس، عراق و افغانستان را هدف قرار داده است.
دالغا خاتیناوغلو، کارشناس انرژی و اقتصاد کلان ایران، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید: «حتی اگر این مسیر مختل شود، راههای دیگری برای تجارت ایران و روسیه وجود دارد».
بخش مربوط به دریای خزر جزئی از کریدور بینالمللی حملونقل شمال–جنوب به شمار میرود؛ شبکهای به طول ۷۲۰۰ کیلومتر که از مسیرهای دریایی، ریلی و جادهای برای انتقال کالا میان هند، ایران، جمهوری آذربایجان، روسیه، آسیای مرکزی و اروپا تشکیل شده است.
ایران و روسیه که از سوی غرب منزوی شدهاند، برنامههای بلندمدتی برای گسترش تجارت از طریق دریای خزر دارند.
به گفتهٔ الکساندر شاروف، مدیر گروه RusIranExpo، حجم مبادلات کالا میان روسیه و ایران از طریق دریای خزر ممکن است در سال ۲۰۲۶ دو برابر شده و به ۱۰ میلیون تن برسد.
پل گابِل، از کارشناسان کهنهکار اوراسیا در بنیاد جیمزتاون، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید: «هم تهران و هم مسکو امیدوارند که ایالات متحده مانع از تکرار حملهٔ اسرائیل به سواحل دریای خزر شود».
وطنخواه هم معتقد است: «هیچ گزارشی وجود ندارد که نشان دهد منطقه خزر بهزودی به چنین صحنهای تبدیل شود. همچنان صحبت از حضور نیروهای زمینی در جنوب است، و احتمال ورود آمریکاییها از جنوب، و نه شمال».
او میافزاید: اگر بر اساس اطلاعات امنیتی مشخص شود که ایران در مناطق شمالی، در حوزهٔ خزر، به تولید پهپاد یا موشک مشغول است، آن مناطق میتوانند به اهداف حمله تبدیل شوند. گ
به گفتهٔ او، این موضوع بیشتر جنبهٔ عملیاتی و لجستیکی دارد، و نه راهبردی.
