بیش از دو هفته حملات هوایی آمریکا و اسرائیل میلیونها نفر را در داخل ایران آواره کرده و نگرانیهایی را در کشورهای همسایه پیرامون احتمال سرریز پناهجویان که میتواند به یک بحران انسانی تبدیل شود، ایجاد کرده است.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد (UNHCR) اعلام کرده است که برای نیازهای احتمالی بشردوستانه در منطقه آماده میشود. برآورد این نهاد نشان میدهد که حدود سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در داخل ایران بهطور موقت آواره شدهاند. بیشتر آنان از تهران، پایتخت کشور، گریختهاند.
چندین کشور همسایهٔ ایران همزمان با آغاز حملات هوایی آمریکا و اسرائیل که از نهم اسفند آغاز شد، مرزهای خود را بستند و تنها بهطور محدود اجازهٔ عبور دادهاند، آن هم عمدتاً به شهروندان کشورهای ثالث که در حال بازگشت به کشور خود هستند.
همزمان با کلنجار رفتن بسیاری از جمعیت ۹۰ میلیونی ایران با این موضوع که به دلیل جنگ از کشور خارج شوند یا نه، ماهر صفرلی، نمایندهٔ کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل برای آسیای مرکزی، در گفتوگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی اعلام کرد که این نهاد در صورت تشدید اوضاع آمادهٔ واکنش است.
صفرلی گفت: «در سراسر آسیای مرکزی با دولتها هماهنگی نزدیک داریم تا وضعیت را زیر نظر بگیریم و اگر نیازهای بشردوستانه افزایش یابد، پاسخ مؤثری ارائه دهیم.»
با این حال، کمیساریای عالی پناهندگان میگوید جریان خروج از ایران در حال حاضر قابل مدیریت است. بر اساس برآورد این نهاد بینالمللی، روزانه حدود ۱۳۰۰ نفر از ایران از مرز ترکیه خارج میشوند. در برخی روزها حتی شمار کسانی که به ایران بازمیگردند، بیشتر از افرادی است که خارج میشوند، زیرا برخی برای محافظت از اموال خود بازمیگردند یا به دلیل هزینههای بالا نمیتوانند مدت طولانی خارج از کشور بمانند.
در مرز با ارمنستان نیز برخی افراد که از ایران خارج شدهاند، گفتهاند که مقامهای ایرانی جریان خروج را محدود کردهاند و تنها به شهروندان خارجی یا دارندگان تابعیت دوگانه اجازهٔ خروج میدهند.
یکی از پناهجویان ایرانی که در فرار از تهدید حملات شدید آمریکا و اسرائیل از مرز ارمنستان خارج میشد، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «همه چیز را از دست دادهایم، دیگر چیزی در ایران باقی نمانده. متأسفانه شرایط بسیار سخت است.»
یک زن سالمند دیگر گفت: «دیروز در بوکان (در شمال غرب ایران) بودیم که ساختمان فرمانداری را زدند و کاملاً ویران شد. درها و پنجرههای ساختمانهای اطراف خرد شد. چند نفر کشته شدند و بسیاری زخمی شدند. وضعیت در ایران خوب نیست.»
ماهر صفرلی میگوید یکی از ارکان آمادگی کمیساریای عالی پناهندگان یک مرکز لجستیکی در ترمذ، در جنوب ازبکستان و نزدیک مرز افغانستان است.
این مرکز در مهرِ ۱۴۰۰ و در جریان بحران انسانی افغانستان ایجاد شد و در ۱۴۰۴ به شبکهٔ ذخایر جهانی این نهاد اضافه شد. در این مرکز اقلام ضروری امدادی ذخیره میشود، از جمله چادرهای خانوادگی، پتو، زیرانداز خواب، مجموعهٔ ظروف آشپزخانه، سطل، گالن آب و چراغهای خورشیدی.
دستور از عشقآباد
ماهر صفرلی به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفته است تحول عمدهای در مرز ایران و ترکمنستان مشاهده نشده، اما برخی مقامهای مرزی ترکمنستان به بخش ترکمنی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفتهاند شمار ترکمنهای ایرانی که تلاش میکنند وارد ترکمنستان شوند، رو به افزایش است.
ایران یکی از طولانیترین مرزهای خود را با ترکمنستان دارد؛ حدود ۱۱۴۸ کیلومتر از دریای خزر تا افغانستان. بهگفتۀ کمیساریای عالی پناهندگان، هر چهار گذرگاه اصلی مرزی شامل سرخس، آرتیق، هودان و آلتینآسیر همچنان فعال هستند، اما تنها برای خروج شهروندان کشورهای ثالث.
مقامهای مرزی ترکمنستان میگویند افرادی که تلاش میکنند از مرز عبور کنند، از مناطق شمالی ایران با جمعیت قابل توجه ترکمن میآیند؛ از جمله رُباط، حسنآباد، گرگان، اینچهبرون، کُرند، کلاله و بخشهایی از استان خراسان شمالی.
یک مقام مرزی ترکمنستان که به دلیل مسائل امنیتی خواست نامش فاش نشود، گفت: «برخی از افرادی که به مرز نزدیک شدهاند، به ادارههای گمرک مراجعه کرده و درخواست پناه موقت کردهاند تا حملات هوایی در ایران پایان یابد.»
بهگفتهٔ این مقام ترکمنستانی، «از عشقآباد دستورهای سختگیرانهای دریافت کردهایم که در حال حاضر اجازهٔ ورود شهروندان ایرانی به ترکمنستان داده نشود. گشتهای مرزی تقویت شده و از پهپادها برای نظارت بر مرز استفاده میکنیم.»
این مقام همچنین بر محدودیتهای امکانات و توانایی ترکمنستان تأکید کرد.
او میگوید: «توان نظامی ما محدود است و امکانات چندانی نداریم. وضعیت اقتصادی ما حتی اجازه نمیدهد نیازهای اولیه مانند نان را برای شهروندان خود تأمین کنیم. با توجه به این واقعیتها، ترکمنستان آمادهٔ پذیرش پناهجو نیست.»
در گذشته، در جریان جنگ ایران و عراق و در دهههای بعد، شمار اندکی از ترکمنهای قومی بهطور موقت وارد ترکمنستان شدند. گزارشهای کمیساریای عالی پناهندگان و منابع مرزی تأیید میکند که در جنگ کنونی هیچ شهروند عادی ایرانی اجازهٔ عبور از مرز دریافت نکرده است.
آوارگی داخلی در ایران
سازمان ملل میگوید بیشتر افرادی که در داخل ایران آواره شدهاند، به سمت شمال کشور میروند تا از مناطقی که هدف بمباران شدید قرار دارند، دور شوند. خانوادهها اغلب مجبورند به بستگان، دوستان یا پناهگاههای موقت محلی متکی باشند.
ورود ناگهانی جمعیت آواره به شهرها و روستاهای شمالی باعث افزایش تقاضا برای مواد غذایی و سایر اقلام ضروری در این منطقه شده است، در حالی که این منطقه از پیش نیز با مشکلات اقتصادی روبهرو بود. ساکنان میگویند قیمت کالاهای اساسی مانند روغن خوراکی، آرد و برنج بهشدت افزایش یافته و بهای برخی اقلام حتی تا ۱۰برابر نسبت به پیش از آغاز جنگ بالا رفته است.
در حال حاضر بیشتر خانوادهها همچنان در داخل ایران ماندهاند، اما ماهر صفرلی به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید کشورهای همسایه در صورت ورود پناهجویان تعهداتی برای حمایت از آنان دارند.
نمایندهٔ کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل برای آسیای مرکزی میگوید: «آسیای مرکزی، قزاقستان، جمهوری قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان قوانین ملی مربوط به پناهندگان و نظامهای پناهندگی دارند. کمیساریای عالی پناهندگان از دولتها میخواهد دسترسی افراد نیازمند حمایت بینالمللی به قلمرو خود برای درخواست پناهندگی را فراهم کنند، از بازگرداندن اجباری جلوگیری کنند و حقوق و خدمات لازم را برای افرادی که مجبور به فرار شدهاند، تضمین کنند.»
