جنگ کنونی ایران و مختلشدن صادرات نفت از گذرگاه استراتژیک تنگهٔ هرمز، زمینه را برای فروش نفت روسیه هرچند بهطور موقت فراهم کرده است. همزمان با این وضعیت، علاوه بر برخی رسانهها، اکنون مقامات کشورهای غربی دربارهٔ کمکهای نظامی احتمالی مسکو به تهران ابراز نگرانی کردهاند.
این حمایت نظامی به چه میزان است؟ و چگونه میتواند توان نظامی جمهوری اسلامی را تقویت کند؟
هشدار وزیر دفاع بریتانیا
جان هیلی، وزیر دفاع بریتانیا، هشدار داده که روسیه از تهران در درگیریهای جاری خاورمیانه حمایت میکند؛ جنگی که از نهم اسفند با حملات ایالات متحده و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی آغاز شد.
هیلی پنجشنبه ۲۱ اسفند در جریان بازدید از ستاد نیروهای مسلح بریتانیا در نزدیکی لندن گفت که هیچکس تعجب نخواهد کرد اگر تصور شود که «دست پنهان» ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پشت برخی از تواناییهای نظامی جمهوری اسلامی قرار دارد، «بهویژه با توجه به اینکه پوتین در حال حاضر از قیمتهای بسیار بالای نفت سود میبرد».
وزیر دفاع بریتانیا با اشاره به «شکلگیری محور روبهرشد تهاجمی روسیه و ایران» به کمک جمهوری اسلامی به مسکو برای پرتاب «تقریباً ۶۰ هزار پهپاد طراحی ایران به اوکراین» اشاره کرد و افزود: «در مورد ایران هم برخی از همان تاکتیکهایی که روسیه به کار میبرد، از طرف ایران مشاهده میکنیم.»
او توضیحات بیشتری دربارهٔ «تاکتیکهایی» که جمهوری اسلامی از روسیه آموخته است، ارائه نکرد، اما ادامه داد که هر دو کشور «همسایگان خود را تهدید و برای همهٔ ما خطر گستردهتری ایجاد میکنند».
وزیر دفاع بریتانیا افزود این کشور در حال بررسی یک پهپاد ساخت ایران است که پیشتر به پایگاه نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در جزیرهٔ قبرس برخورد کرده، «تا هرگونه مدرکی از قطعات و اجزای روسی یا متعلق به کشور خارجی دیگر را در آن پیدا کنند».
پیشتر روزنامهٔ واشینگتن پست گزارش داده بود که مسکو در گسترش درگیریهای منطقهای نقشی قابلتوجه، هرچند غیرمستقیم، ایفا میکند. به گزارش این روزنامه، روسیه موقعیت داراییهای نظامی آمریکا، از جمله ناوهای جنگی و هواپیماها، را در اختیار تهران گذاشته است.
با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرده که هنوز مدرکی نیست که نشان دهد روسیه در جنگ جاری از ایران حمایت میکند، اما اگر چنین باشد، بهگفتۀ آقای ترامپ، «کمک زیادی به آنها نمیکند».
روسیه متحد نزدیک حکومت ایران است و دو کشور سال گذشته توافق کردند که در برابر «تهدیدهای مشترک» به یکدیگر کمک کنند.
لور مانان، روزنامهنگار و تحلیلگر فرانسوی، در گفتوگو با رسانههای فرانسوی، دربارهٔ همکاری نظامی میان تهران و مسکو به یک توافق تسلیحاتی «محرمانه» میان دو کشور که پیشتر از سوی فایننشال تایمز فاش شده بود، اشاره کرد و گفت محور مسکو و تهران بخشی از محور بزرگتر مسکو-تهران-پکن است که به دلیل «ضدغربی» بودن هر سه کشور ماهیت «ایدئولوژیک» دارد.
در اسفندماه، روزنامهٔ فایننشال تایمز گزارش داد که ایران با روسیه یک توافق تسلیحاتی «محرمانه» به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو امضا کرده تا هزاران موشک پیشرفتهٔ دوشپرتاب خریداری کند. با این حال، بر اساس این توافق، تحویلها در سه مرحله و در فاصلهٔ سالهای ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ انجام خواهد شد و هنوز به دست جمهوری اسلامی نرسیده است.
اما کمکهای احتمالی نظامی روسیه به ایران در جریان جنگ کنونی در شرایطی است که به عقیدهٔ کارشناسان، تداوم درگیری کنونی خاورمیانه میتواند به روسیه در تهاجمش به اوکراین امتیاز ویژه بدهد و آن تغییر مسیر منابع و توجه نظامی غرب از اوکراین به خاورمیانه است.
نیکول گراجفسکی، استاد مؤسسهٔ علوم سیاسی پاریس، در این زمینه به رسانههای بریتانیایی گفته که «کاهش ذخایر موشکهای پاتریوت و رهگیرها به سود روسیه است، زیرا گزینههای خرید برای اوکراین را محدود میکند».
هانا نوته، مدیر برنامهٔ اوراسیا در مرکز تحقیقات منع اشاعه (مستقر در ایالات متحده)، نیز اعلام کرد که روسیه نگرانی در زمینهٔ کمبود پهپادهای شاهد ندارد، زیرا ایران فناوری تولید آنها و همچنین مجوزهای لازم را در اختیارش قرار داده و مسکو اکنون قادر است خودش پهپادهای شاهد تولید کند.
کمک چین
نگرانی از کمکهای نظامی به جمهوری اسلامی در مورد چین هم وجود دارد. لور مانان میگوید اگر توافقات میان مسکو و تهران یک توافق سلاح در برابر سلاح است، توافق میان پکن و تهران گستردهتر است.
بهگفتۀ او، «در مورد توافق جمهوری اسلامی با چین، نه فقط سلاح در برابر سلاح بلکه نفت و سلاح ایرانی در برابر سلاحهای چینی است. چین از ایران نفت میخرد و در عوض، بخشی از دانش فنی خود را به ایران میدهد، بهویژه در زمینهٔ سیستمهای نظارتی بر مردم با فناوری تشخیص چهره و همچنین کنترل اینترنت و چیزهای دیگر».
این روزنامهنگار با اشاره به کمکهای پیشین پکن به جمهوری اسلامی در زمان جنگ ایران و عراق افزود: «فروش سلاح چینی پس از سال ۲۰۰۶ با تحریمهای اعمالشده علیه تهران کاهش یافت. اما این همکاری دوباره کمی جان گرفت و پس از جنگ ۱۲ روزه و بمباران برنامههای بالستیک و هستهای ایران، پکن دوباره شروع به کمک به تهران برای بازسازی همان زرادخانهای کرد که تهران بسیار دوست دارد در ویدئوهای تبلیغاتی خود نشان دهد.»
اوایل اسفندماه، خبرگزاری رویترز گزارش داد که ایران در آستانهٔ انعقاد «توافقی» با چین برای خرید موشکهای کروز ضدکشتی سیام۳۰۲ است، اما تاریخ تحویل هنوز مشخص نشده است.
در همان زمان، دنی سیترینوویچ، مأمور پیشین اطلاعاتی اسرائیل و پژوهشگر ارشد ایران در مؤسسهٔ مطالعات امنیت ملی اسرائیل، به رویترز گفت: «اگر ایران توانایی مافوق صوت برای حمله به کشتیها در منطقه داشته باشد، این یک تغییر بازی کامل است. رهگیری این موشکها بسیار دشوار است.»
بیاعتمادی به مسکو
در روزهای اخیر، مقامات کرملین از هرگونه اظهارنظر دربارهٔ کمک احتمالی روسیه به تهران خودداری کردهاند، اما پس از اعلام نام مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی، پوتین در پیام تبریک خود بر آنچه «حمایت بیدریغ» روسیه از تهران خواند، تأکید کرد.
با وجود تلاش تهران برای جلب کمک از چین و روسیه، در سالهای گذشته، نوعی بیاعتمادی بهویژه نسبت به مسکو در ایران از جمله در زمینهٔ حمایت در مواقع بحرانی وجود داشته که حتی از سوی مقامات حکومت مطرح شده است.
تابستان سال گذشته و پس از پایان جنگ ۱۲ روزه، محمد صدر، یکی از اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام، در گفتوگویی اظهار داشت که روسیه اطلاعات مربوط به سامانههای پدافند ایران را به اسرائیل داده بود.
او که در دولت محمد خاتمی معاون وزارت خارجه بود، با انتقاد از نگاه سیاستمداران جمهوری اسلامی به روسیه گفت: «در این جنگ مشخص شد که پیمان استراتژیک با روسیه کشک است.»
حشمتالله فلاحتپیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی، نیز با اشاره به گفتههای محمد صدر تأکید کرد که روسیه اطلاعات پدافندی ایران را «فروخته است». بهگفتۀ او، «روسوفیلها» مانع از انتقاد از روسیه میشوند، ولی روسیه سالها است که جنگندههای سوخو را به ایران تحویل نداده است.
