تنها ۴۸ ساعت پس از آنکه ایالات متحده و اسرائیل حملات گستردهٔ هوایی به ایران را در روز ۹ اسفند پارسال آغاز کردند، حزبالله لبنان در حمایت از حامی خود یعنی جمهوری اسلامی ایران وارد درگیری با اسرائیل شد.
حزبالله، از یازدهم اسفند، با شلیک و پرتاب صدها راکت، موشک و پهپاد به سمت اسرائیل جبههای جدید در جنگ گشوده و منابع نظامی اسرائیل را تحت فشار قرار داده است.
حزبالله که هم یک گروه شبهنظامی و هم یک حزب سیاسی است، بخش بزرگی از جنوب لبنان را کنترل میکند. ایالات متحده آن را یک سازمان تروریستی میداند، اما اتحادیهٔ اروپا فقط شاخهٔ نظامی آن را در فهرست سیاه قرار داده است.
اسرائیل در واکنش به حملات حزبالله، تهاجم زمینی به جنوب لبنان را آغاز کرده و حملات هوایی گسترده و شدیدی به راه انداخته که بنا بر اعلام مقامات محلی، تاکنون بیش از دو هزار کشته و بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر آواره برجا گذاشته است.
اکنون که تهران و واشینگتن در حال مذاکره دربارهٔ یک توافق احتمالی صلح هستند، حکومت ایران پایان دادن به حملات علیه نیروهای نیابتی خود در منطقه، بهویژه حملات اسرائیل به حزبالله، را یکی از خواستههای اصلیاش اعلام کرده است.
«ارزشمندترین دارایی منطقهای»
صنم وکیل، مدیر برنامهٔ خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکدهٔ چتم هاوس لندن، میگوید: «ایران حزبالله را ارزشمندترین دارایی منطقهای خود میداند، خط مقدم خود در برابر اسرائیل؛ بنابراین کنار گذاشتن لبنان به معنای پذیرش تضعیف مداوم بازدارندگی اصلی آن توسط اسرائیل است».
خانم وکیل میگوید: «برخلاف گروههای عراقی یا یمنی، حزبالله در مرز اسرائیل قرار دارد و دارای زرادخانهٔ بزرگی از موشکها است که آن را بهطور منحصربهفردی به عنصر مرکزی اهرم نفوذ ایران، هم در جنگ و هم در مذاکرات، تبدیل میکند».
حزبالله ستون فقرات «محور مقاومت» است؛ شبکهای از نیروهای نیابتی مسلح و گروههای شبهنظامی مورد حمایت حکومت ایران که شامل حوثیهای یمن و شبهنظامیان حامی تهران در عراق نیز میشود؛ متحدانی که آنها هم وارد جنگ شدهاند.
این محور که طی دههها شکل گرفته، یکی از عناصر کلیدی راهبرد «دفاع پیشدستانهٔ» تهران بوده است؛ یعنی گسترش نفوذ فراتر از مرزها و در عین حال کاهش نیاز به رویارویی مستقیم با اسرائیل و ایالات متحده به عنوان دشمنان اصلی.
با این حال، این ائتلاف در سالهای اخیر ضربات متعددی خورده است. حزبالله، بهعنوان یک نیروی مهم نظامی و سیاسی در لبنان، پس از یک جنگ فرسایشی یکساله با اسرائیل که به کشته شدن حسن نصرالله رهبر این گروه هم انجامید، تضعیف شده است. حتی پس از پایان درگیری با یک آتشبس شکننده در اواخر ۲۰۲۴، نیز اسرائیل همچنان رهبران و زرادخانه نظامی این گروه را هدف قرار داده است.
تصور عمومی این بود که حزبالله تا حد زیادی از پا افتاده است. اما این گروه با حملات مستمر به اسرائیل بسیاری از ناظران را «غافلگیر» کرده و نشان داده که هنوز «انبار قابل توجهی» از موشکها و راکتها را در اختیار دارد.
مدیر برنامهٔ خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکدهٔ چتم هاوس لندن معتقد است که «با وجود خسارات اخیر، ایران همچنان حزبالله را بهعنوان عامل بازدارندهٔ اصلی و نوعی بیمه در برابر حملات اسرائیل میبیند، که در صورت حمله به ایران میتواند مستقیماً اسرائیل را تهدید کند».
اختلاف بر سر آتشبس
وقتی ایران و ایالات متحده در ۱۸ فروردین بر سر یک آتشبس دو هفتهای توافق کردند، این توافق تقریباً بلافاصله بهدلیل اختلاف بر سر اینکه آیا لبنان را هم شامل میشود یا نه، با چالش مواجه شد. واشینگتن گفت این توافق شامل توقف حملات اسرائیل به حزبالله نمیشود، اما تهران معتقد بود که میشود.
کمتر از ۲۴ ساعت پس از اجرای آتشبس، اسرائیل مرگبارترین حملات خود به لبنان را انجام داد که بیش از ۳۰۰ کشته و بیش از یکهزار زخمی برجا گذاشت و خشم گستردهای را برانگیخت. از آن زمان، اسرائیل شدت حملات خود را در این کشور کاهش داده و به جنوب لبنان محدود کرده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور اسلامی ایران، در واکنش در شبکهٔ ایکس نوشت که این حملات «نشاندهنده فریب و عدم پایبندی» به آتشبس است و افزود: «ایران هرگز برادران و خواهران لبنانی خود را رها نخواهد کرد».
ایران، در پاسخ، به اسرائیل حمله نکرد اما از بازگشایی تنگهٔ هرمز، شریان حیاتی تأمین نفت و گاز جهان و یکی از اجزای کلیدی آتشبس، خودداری کرد و در نتیجه، این آتشبس شکننده را بیش از پیش تحت فشار قرار داد. در پی آن، نیروی دریایی آمریکا با هدف جلوگیری از صادرات نفت و گاز ایران، بنادر کشور و رفتوآمد در تنگه را محاصره کرده است.
پیش از مذاکرات صلح میان مقامات آمریکا و ایران در ۲۲ فروردین در اسلامآباد، تهران تهدید کرده بود که بهدلیل ادامه حملات اسرائیل به حزبالله، در آخرین لحظه از مذاکرات خارج خواهد شد. با این حال، هیئت ایرانی در مذاکرات شرکت کرد، اما طرفین نتوانستند به توافقی برای پایان جنگ دست یابند.
پیش از مذاکرات اسلامآباد، ایران یک طرح صلح ۱۰ مادهای ارائه کرده بود که از جمله خواستههای آن، پایان حملات آمریکا و اسرائیل به متحدان شبهنظامی خود در لبنان، عراق و یمن بود.
نمایش قدرت
کارشناسان میگویند «حفاظت» از حزبالله و گنجاندن آن در هر توافق صلحی برای ایران در اولویت خواهد بود.
فرزین ندیمی، کارشناس امور دفاعی، میگوید: «حزبالله قدیمیترین و مهمترین متحد و نیروی نیابتی ایران در منطقه بوده و در این دور از جنگ در حمایت از ایران وارد عمل شده، بنابراین ایران میخواهد تا حد امکان این حمایت را جبران کند».
بهگفتهٔ ندیمی، «آنها همچنین میخواهند مهمترین نیروی نیابتی خود را همچنان مؤثر نگه دارند و از تضعیف بیشتر آن جلوگیری کنند».
ایران در سال ۱۳۶۱ و در واکنش به حملهٔ اسرائیل به لبنان که آن زمان درگیر جنگ داخلی بود، به شکلگیری حزبالله کمک کرد. از آن زمان، این سازمان سیاسی-نظامی شیعه از حمایت مالی و سیاسی گستردهٔ حکومت ایران برخوردار بوده است.
نیسان رفعتی، تحلیلگر ارشد امور ایران، میگوید دفاع از حزبالله پس از برکناری بشار اسد، رئیسجمهور سوریه و متحد دیرینهٔ تهران، در دسامبر ۲۰۲۴ اهمیت بیشتری یافته است. در دوران اسد، سوریه تنها بازیگر دولتی در «محور مقاومت» بود.
او میگوید: «در یک سال و نیم گذشته، نفوذ و قدرتنمایی ایران در منطقهٔ شامات ضربات قابلتوجهی خورده است».
این مسئله شامل تضعیف حزبالله نیز میشود که با فشارهای داخلی و بینالمللی فزاینده برای خلعسلاح روبهرو است. همچنین استقرار ارتش لبنان در جنوب کشور، پایگاه اصلی حزبالله، ضربهٔ دیگری به این گروه وارد کرده است.
رفعتی میگوید ایدئولوژی و جغرافیا باعث میشود حزبالله متحدی باشد که تهران «نمیخواهد آن را رها کند».
او میافزاید: «ایرانیها با تلاش برای گنجاندن حزبالله در یک آتشبس گستردهتر (و توافق صلح)، بهدنبال آن هستند که این گروه برای آینده حفظ شود، چه بهعنوان یک بازیگر سیاسی و چه بهعنوان یک نیروی نظامی در مرز شمالی اسرائیل».
مشخص نیست آیا اسرائیل در چارچوب هرگونه توافق صلح میان آمریکا و ایران، با توقف حملات به حزبالله و خروج نیروهایش از جنوب لبنان موافقت خواهد کرد یا نه. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، متعهد شده است که حملات به حزبالله را ادامه دهد و این گروه را نابود کند.
در پی گفتوگوی نمایندگان لبنان و اسرائیل که روز سهشنبه ۲۵ فروردین با میانجیگری آمریکا در واشینگتن انجام شد، دو کشور با برگزاری مذاکرات مستقیم موافقت کردند.
مارکو روبیو، وزیر خارجۀ ایالات متحده، این گام را «فرصتی تاریخی» برای صلح توصیف کرد. با وجود این، چشمانداز دستیابی به توافق کلی در جریان این مذاکرات هنوز مبهم است.
لبنان خواستار آتشبس شده، اما اسرائیل آن را رد کرده و بر خلعسلاح حزبالله تأکید دارد. نعیم قاسم، رهبر حزبالله، نیز از لبنان خواسته است که مذاکرات واشینگتن را لغو کند.
