در حالی که در دومین دورهٔ ریاستجمهوری دونالد ترامپ، همکاریهای چهار کشور آمریکا، استرالیا، ژاپن و هند در چارچوب یک ائتلاف چهارگانه موسوم به «گفتوگوی امنیتی چهارجانبه» کمرنگ شده بود، تحولات چند ماه گذشته به ویژه جنگ ایران و بسته شدن تنگهٔ هرمز، اهمیت این ائتلاف را برجسته کرده است.
«گفتوگوی امنیتی چهارجانبه» (Quadrilateral Security Dialogue) که اعضا آن را به طور خلاصه «کواد» میخوانند، در سال ۲۰۰۷ و به ابتکار شینزو آبه، نخستوزیر وقت ژاپن تاسیس شد.
کارشناسان، این گروه را بیشتر یک سازوکار دیپلماتیک در پاسخ به افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی چین میدانند، اما اکنون که جهان با تهدیدهای متنوع به ویژه در حوزه امنیت دریایی مواجه است، اعضای این گروه در تلاشند که این گفتوگوها به اقدام عملی مشخص منجر شود.
هر چهار کشور، دارای دموکراسی، بازار آزاد و دسترسی به اقیانوسها هستند.
نشست دهلینو، اولین نشست در سال جاری میلادی
وزیران خارجه «کواد» روز پنجم خرداد برای اولین بار در سال جاری میلادی نشست این گروه را برگزار کردند. در جریان این نشست که در دهلی نو و همزمان با سفر مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، به هند برگزار شد، ابتکاراتی در زمینه تامین امنیت دریایی و همچنین دسترسی به مواد معدنی حیاتی مورد بررسی و توافق قرار گرفت.
پس از برگزاری نشست، سوبرامانیام جایشانکار، وزیر خارجه هند در یک نشست خبری اعلام کرد که آنها درباره «تجارت دریایی ایمن و بدون مانع» و همچنین «رعایت دقیق حقوق بینالملل» گفتوگو کردند.
او مستقیماً به جنگ ایران و بسته شدن تنگهٔ هرمز اشاره نکرد اما گفت: «چهار کشور ما دارای اقتصادهای بازار هستند و به همین دلیل ما قویاً معتقدیم که باید تابآوری اقتصادی تقویت و زنجیرههای تأمین مستحکم، قابل اعتماد و ایمن شوند».
پنی وانگ وزیر خارجه استرالیا نیز با اشاره به پیامدهای اقتصادی ناشی از جنگ ایران گفت: «ما مسئولیت داریم گزینههای واقعی ارائه دهیم، بهویژه در شرایطی که وضعیت راهبردی در منطقه ما رو به وخامت است. منطقه با فشار شدید اقتصادی روبهرو است».
وانگ افزود: «میدانیم جهان غیرقابل پیشبینیتر شده، نوسانات اقتصادی در حال افزایش است و پیامدهای بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران بر امنیت انرژی، اقتصادها و مردم ما تأثیر دارد».
وزیر خارجه استرالیا همچنین از تلاشهای آمریکا برای دستیابی به یک راهحل دیپلماتیک جهت «تضمین آزادی کشتیرانی و جریان حیاتی انرژی» حمایت و بر اهمیت «حفظ اصل آزادی کشتیرانی و مخالفت با هرگونه تعرفه یا هزینهگذاری بر عبور و مرور» تأکید کرد.
همچنین توشیمیتسو موتگی، وزیر خارجه ژاپن، از نگرانی مشترک درباره محدودیتهای صادرات مواد معدنی حیاتی، و همچنین پرونده هستهای کره شمالی سخن گفت.
او در مورد ایران نیز گفت که در جریان نشست کواد، تأثیر جنگ در این کشور بر منطقهٔ هند-اقیانوسیه از جمله در حوزه انرژی بررسی شد و بر اهمیت «تلاشهای دیپلماتیک برای آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز» تأکید شد.
اولین همکاری در زمینه زیرساخت
اما وزیر خارجه آمریکا که از روز شنبه برای سفری چهار روزه با هدف تقویت روابط واشینگتن و دهلینو به هند سفر کرد، در اظهارات خود از چندین توافق و ابتکار خبر داد و با توجه به شرایط کنونی جهان بر تلاش جمعی برای حفظ امنیت دریایی تاکید کرد.
روبیو در موضوع امنیت دریایی، از «ابتکار همکاری نظارت دریایی هند-اقیانوسیه» خبر داد که از «ظرفیتهای نظارتی دریایی هر یک از کشورهای ما در منطقه هند-اقیانوسیه استفاده خواهد کرد تا تبادل اطلاعات را تقویت کند».
او گفت: «فراتر از رویدادهای جاری که نشان میدهد وقتی امنیت دریایی مختل میشود چه اتفاقی میتواند بیفتد، دلیل اهمیت چنین امنیتی این است که ۶۰ درصد تجارت دریایی جهان از منطقه هند-اقیانوسیه عبور میکند؛ و این یک مسئله مربوط به منافع حیاتی ملی نه فقط برای چهار کشوری است که امروز اینجا حضور دارند، بلکه به دهها کشور، و در واقع کشورهای بیشماری در سراسر جهان ارتباط دارد».
آقای روبیو همچنین خبر داد که چهار کشور توافق کردند بهطور مشترک یک بندر در فیجی بسازند؛ این نخستین پروژهٔ مشترک زیرساختی این گروه است که وزیر خارجه آمریکا آن را «یک ابتکار هیجانانگیز» بهویژه در پاسخ به کمبود ظرفیت بندری در کشورهای جزایر اقیانوس آرام خواند.
او گفت: «این نخستین بار است که کشورهای کواد در یک پروژهٔ زیرساخت بندری با هم همکاری میکنند. ما معتقدیم این پروژه بسیار موفق خواهد بود و بهعنوان الگویی برای پروژههای آینده عمل خواهد کرد».
امنیت انرژی و تامین مواد معدنی حیاتی
در حالی که بسته شدن تنگهٔ هرمز قیمت سوخت در جهان را افزایش داده، وزیر خارجه آمریکا درباره انرژی و امنیت سوخت نیز خبر داد که ابتکاری با عنوان «ابتکار امنیت انرژی هند-اقیانوسیه» به زودی رونمایی خواهد شد تا به تقویت تابآوری انرژی منطقهای کمک میکند.
او گفت از طریق این ابتکار، شرکا در شناسایی حوزههای همکاری در فناوری، مدیریت، سیاستگذاری، تحلیل بازارهای بینالمللی و تمرینهای واکنش اضطراری تلاش خواهند کرد.
پس از این نشست خبری، هند و آمریکا توافقنامهای در زمینه مواد معدنی حیاتی امضا کردند. این تلاشها و توافقها در شرایطی بود که به نوشته خبرگزاری رویترز، این گروه چهارجانبه پس از به قدرت رسیدن دوباره دونالد ترامپ در آمریکا تا حدی پویایی خود را از دست داده بود.
در دورهٔ دوم ریاستجمهوری ترامپ، تنشهایی میان آمریکا و هند، بهویژه بر سر تعرفههای تجاری به وجود آمد که موجب شد این گروه نتواند نشست سران برگزار کند.
چهار کشور پارسال امیدوار بودند که نشست رهبران را در هند برگزار کنند و هیچ کدام از وزیران خارجه کواد در نشست دهلینو درباره احتمال برگزاری نشست سران در سال جاری اظهارنظری نکردند، اما روبیو گفت که نشست دیگری در سطح پایینتر در اواخر امسال برگزار خواهد شد.
پرِمِشا ساها، تحلیلگر در ملبورن، به رویترز گفت: «نبود نشست سران تردیدهایی ایجاد کرده، اما این لزوماً به معنای کاهش اهمیت این گروه نیست». او افزود: «اگر چهار کشور آمریکا، هند، استرالیا و ژاپن بتواند در سطح وزیران و گروههای کاری به ارائه نتایج ملموس ادامه دهند، حتی بدون نشست در سطح رهبران نیز میتوانند همچنان مرتبط و مؤثر باقی بماند».
نگرانی مشترک در مورد چین
این کشورها نگرانیهای مشترکی دربارهٔ افزایش قدرت و نفوذ نظامی و اقتصادی چین دارند. همچنین نگرانیها درباره وابستگی به منابع مواد معدنی و عناصر خاکی کمیاب تحت سلطه چین افزایش یافته است.
هند به ویژه با چین اختلافات مرزی دارد؛ هرچند نارندرا مودی، نخستوزیر هند، در بحبوحه تنشهایش با دولت کنونی ترامپ، نشانههایی از تمایل به بهبود رابطه با پکن نشان داده بود.
پکن بلافاصله پس از برگزاری نشست روز پنجم خرداد اعلام کرد همکاری میان کشورها باید «در خدمت صلح، ثبات و شکوفایی منطقه باشد و نباید علیه هیچ طرف ثالثی جهتگیری داشته باشد».
اعضای کواد بارها چین را متهم کردهاند که در دریای چین جنوبی قدرتنمایی نظامی میکند و بهطور تهاجمی ادعاهای ارضی دریایی خود را پیش میبرد. پکن تأکید دارد که فعالیتهای نظامیاش صرفاً جنبه دفاعی دارد تا از آنچه حقوق حاکمیتی خود میداند محافظت کند و کواد را تلاشی برای مهار رشد اقتصادی و نفوذ خود توصیف میکند.
