خاموشی دیجیتال ایران وارد هفتادمین روز خود شد. پیش از این نیز ایران در جریان اعتراضات دیماه قطعی اینترنت را تجربه کرده بود، از این رو میتوان گفت ایران، سال ۲۰۲۶ را بیش از هر زمان دیگری با محدودیت و اختلال اینترنت سپری کرده است.
این در حالی است که اعتراضات دیماه هزاران کشته و زندانی بر جای گذاشته است و ناظران حقوق بشر نسبت به افزایش اعدام زندانیان سیاسی هشدار میدهند.
در چنین شرایطی، قطع اینترنت افزون بر آسیبهای گستردهای که به کسبوکارها و ارتباطات شهروندان داخل کشور و نیز ارتباط ایرانیان خارج از کشور با خانوادههایشان وارد کرده، پیامد دیگری نیز داشته است: ایجاد مانعی بزرگ بر سر راه مستندسازی و ثبت موارد نقض حقوق بشر.
مرضیه محبی، وکیل دادگستری، در اینباره میگوید: «به نظر میرسد یکی از اهداف اصلی قطع اینترنت در ایران، محدود کردن امکان مستندسازی موارد نقض حقوق بشر باشد. اگر به سابقه قطع اینترنت در ایران هم نگاه کنیم، میبینیم قطع اینترنت همواره در دورههایی انجام شده است که مردم تحت سرکوب شدید قرار داشتهاند و حکومت قصدش پنهان کردن آن از دید جامعه جهانی بوده است.»
به گفته او «این بار هم به نظر میرسد آنقدر دامنه نقض حقوق بشر در ایران گسترده و مداوم و مستمر است که جمهوری اسلامی تمام ضررهای جدی مالی را هم نادیده گرفته است و دارد به قطع اینترنت ادامه میدهد.»
مرضیه محبی اعتقاد دارد که قطع اینترنت مستندسازی نقض حقوق بشر را «دچار بنبست جدی کرده است، و مردم در مقابل نقض پیوسته، مستمر و وقیحانه حقوق بشر در ایران بیدفاع ماندهاند.»
او به روایتهایی از انتقال نوجوانان بازداشتشده در جریان اعتراضات به دادگاه انقلاب، با زنجیر بر پا، اشاره میکند، کودکانی که به محض دیدن خانوادههایشان، با گریه و فریاد درخواست کمک کردهاند. محبی این صحنه را «تصویری تکاندهنده از نقض حقوق بشر» توصیف میکند و میگوید: «اما در شرایط قطع کامل اینترنت، چه کسی میتواند چنین مواردی را مستند کند؟ نه عکسی وجود دارد، نه شهادتی و نه حتی اطلاعاتی از پروندهها. جمهوری اسلامی میداند چه میکند و اینکه با وجود تمام هزینهها و تبعات اجتماعی، همچنان اینترنت را قطع نگه میدارد، بیدلیل نیست.»
خلأ ارتباطی در خدمت مصونیت عاملان جنایتها
اما سازمانهای حقوق بشری که در تمام این سالها، به رغم تهدیدهای امنیتی دائمی علیه شاهدان و منابع داخل ایران، توانستهاند از طریق اینترنت موارد نقض حقوق بشر را ثبت و مستندسازی کنند، اکنون با چه چالشهایی روبهرو هستند؟
کیوان صمدی، عضو هیئتمدیره سازمان حقوق بشری «کوردپا»، که خود روزگاری در ایران برای رساندن مواد نقض حقوق بشر به سازمانهای حقوق بشری بینالمللی تلاش میکرد و امروز از خارج کشور به گزارشگری و مستندسازی این موارد ادامه میدهد، از دشواریهایی میگوید که قطع اینترنت برای فعالان و نهادهای حقوق بشری ایجاد کرده است.
به گفته او خلأ ارتباطی ناشی از قطع اینترنت میتواند به مصونیت عاملان جنایتها در ایران کمک برساند: «سازمانهای بینالمللی نیاز دارند برای تایید با نزدیکان یا خانواده قربانی یا خود شاهد حرف بزنند، وقتی ارتباط بین این افراد با سازمانهای بینالمللی قطع میشود، این سازمانها نمیتوانند برای مثال یک بیانیه فوری بیرون بدهند چون به شواهد تایید شده نیاز دارند، و این موضوع زمان طلایی واکنش را از بین میبرد که میتواند برای مصونیت عاملان این جنایتها مفید باشد.»
او ادامه میدهد: «یکی دیگر از آسیبها، از بین رفتن زنجیره انتقال اطلاعات است. بسیاری از افرادی که به ما داده میرساندند، شهروندخبرنگارانی بودند که به دلیل ترس از بازداشت یا عبور از ایستهای بازرسی، بخشی از مدارک را از گوشیهایشان پاک میکنند و این اطلاعات برای همیشه از بین میرود. در نتیجه اسناد ارزشمندی که میتوانستند در مستندسازی به کار بیایند، دیگر در وجود ندارند.»
در عین حال صمدی میگوید با قطع اینترنت، روایت رسمی تنها روایت موجود است، و حکومت از این فرصت برای تحریف واقعیت استفاه میکند: «برای مثال در اعترافات اجباری که الان از بازداشتشدهها میگیرند و پخش میکنند، ما دسترسی به روایت دوستان و نزدیکان فرد نداریم ولی جمهوری اسلامی فرد را میگذارد جلوی دوربین صدا و سیما که علیه خود اقرار کند. در واقع جمهوری اسلامی با قطع اینترنت، صدای مخالف را خاموش میکند تا روایت خودش را تثبیت کند.»
کیوان صمدی این خلأ ارتباطی را یکی از موانع اصلی راستیآزمایی اطلاعات نیز میداند. او میگوید فعالان خارج از کشور برای تایید اطلاعات ناچارند با منابع داخلی در تماس باشند و در نبود این ارتباط، صحتسنجی اخبار بهویژه درباره جزئیات محلی و زمانی دشوار میشود.
ضرورت شکلگیری صدایی واحد و قدرتمند در مجامع بینالمللی
در شرایط قطع اینترنت، خطرات امنیتی برای شاهدان داخل ایران که در مستندسازی موارد نقض حقوق بشر مشارکت دارند افزایش چشمگیر دارد. کیوان صمدی میگوید: «کاربران ناچارند از اینترانت استفاده کنند و همین موضوع ردیابی را بسیار سادهتر میکند. اگر کسی فایلی را مثلاً از طریق پلتفرمهای داخلی مانند “بله” ارسال کند، این دادهها در شبکههای داخلی برای حکومت قابل شناسایی است و ممکن است منجر به بازداشت شود.»
او در ادامه، به پیامدهای انسانی این وضعیت نیز اشاره میکند، از جمله آسیبهای جدی به سلامت روان در داخل و خارج کشور: «آسیبدیدگان در داخل کشور احساس میکنند صدایشان به جایی نمیرسد و این موضوع فعالان خارج از کشور را هم فرسوده میکند، چون وقتی که نمیتواند صدای مردم داخل را منعکس کند، رنج میکشند.»
صمدی تأکید میکند که «آسیبی که با قطع اینترنت ایجاد شده است، حتی پس از بازگشت اینترنت هم در ذهن ما باقی خواهد ماند.» با این حال، او راهحل را صرفا در یافتن مسیرهای جایگزین ارتباطی نمیبیند، بلکه بر ضرورت شکلگیری صدایی واحد و قدرتمند در مجامع بینالمللی علیه قطع اینترنت در ایران تأکید میکند.
در عین حال، به گفته صمدی، لازم است افراد داخل ایران شواهد نقض حقوق بشر، از جمله عکسها و ویدیوها، را بهجای حذف کردن، کپی و ذخیره کنند و در مکانهایی امن مانند هارددیسکها نگه دارند و حتی اگر لازم باشد آنها را برای مدتی مخفی یا «حتی در زمین دفن کنند» تا در زمان مناسب امکان ارسالشان فراهم شود. او میگوید: «از بین بردن این مدارک، در فضایی که به دلیل قطع اینترنت امکان انتقال آنها وجود ندارد و همزمان ترس از بازرسی و بازداشت نیز بالاست، خود یک آسیب جدی است.»
او همچنین بر ضرورت آموزش از طریق رسانههای ماهوارهای که در حال حاضر تنها مجرای ارتباط مردم داخل ایران با خارج است، تاکید میکند، اینکه از طریق این رسانهها به مردم آموزش داده شود چطور به رغم فشار برای کوچاندن آنها به اپلیکیشنهای داخلی و پلتفرمهای داخلی امن بمانند، از چه روشهای جایگزینی استفاده کنند و چطور شواهد نقض حقوق بشر را حفظ کنند.
