«شیپور جنگ خاموش دیجیتال به صدا درآمد»؛ این عبارتی است که «نورنیوز»، رسانهٔ نزدیک به دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی ایران، برای توصیف ماجرای حذف «تیک آبی» از حسابهای کاربری برخی مقامهای جمهوری اسلامی در شبکهٔ اجتماعی «ایکس» (توئیتر سابق) به کار برد.
موضوع از جایی شروع شد که کاربران گزارش دادند که نشان تأیید (تیک آبی) از کنار نام افرادی مانند عباس عراقچی، علی لاریجانی (با ۱۲۰ هزار دنبالکننده)، غلامحسین محسنی اژهای و علیاکبر ولایتی برداشته شده، و همزمان حسابهایی با نام و تصویر مشابه، اما غیررسمی، همچنان تیک آبی دارند؛ اتفاقی که بهویژه در فضای امروز ایران، خطرِ نسبتدادن مواضع ساختگی به مقامها را بالا میبرد.
نورنیوز این رویداد را «ضربهای مستقیم به اعتبار و مرجعیت آنلاین این افراد» و نمونهای از درهمتنیدگی فناوری، سیاست و رسانه توصیف کرد و هشدار داد که جابهجایی تیک آبی، یا به عبارتی همان نشانهٔ «اعتبار» و «مرجعیت»، میان حسابهای رسمی و جعلی میتواند راه را برای انتشار خبر نادرست هموار کند.
واکنشها در فضای مجازی هم دوگانه بود. از یکسو، شوخی و طنز: کاربرانی که کنایه میزنند حالا وزیر خارجه بودن یا نبودن عباس عراقچی را باید با داشتن یا نداشتن تیک آبی سنجید. از سوی دیگر، بحثی جدیتر دربارهٔ معنای این تصمیم و پیوند آن با انزوای بینالمللی جمهوری اسلامی. برخی کاربران این اتفاق را در کنار خبرهایی مانند لغو دعوت از عباس عراقچی به کنفرانس امنیتی مونیخ یا حذف نام او از فهرست سخنرانان شورای حقوق بشر سازمان ملل گذاشتهاند و از «کاهش وزن سیاسی» تهران در صحنهٔ جهانی گفتند.
در همین حال، کمی پس از حذف تیک آبی، که بهجز افراد یادشده دامن رسانههایی چون «تهران تایمز» را هم گرفته، شمار زیادی حساب جعلی با محتوای طنزآلود برای این افراد و رسانهها در شبکههای اجتماعی درست و فعال شده است.
در تهران، دستگاه قضایی جمهوری اسلامی هم واکنش نشان داده است. مرکز رسانهٔ قوهٔ قضاییه در اطلاعیهای اعلام کرد که «مرکز حفاظت و اطلاعات قوهٔ قضاییه» هیچ حساب کاربری رسمی در هیچ سکویی ندارد و هر صفحه یا کانالی با این نام جعلی است. این اطلاعیه در پی شناسایی چند حساب و کانال با عناوین مشابه منتشر شد و هشدار داده که هرگونه سوءاستفاده از نام این نهاد پیگرد حقوقی خواهد داشت.
این موضعگیری، ناخواسته، به همان مسئلهای اشاره میکند که حذف تیک آبی آن را برجسته کرده است: دشواری تشخیص منبع معتبر در فضایی که مرز رسمی و غیررسمی، واقعی و جعلی در آن هر روز مبهمتر میشود.
پیشزمینهٔ تصمیم تازهٔ ایکس
اما چرا حالا؟ پاسخ را باید بیرون از تهران و در سیاستهای تازهٔ پلتفرم ایکس و مالک آن، ایلان ماسک، جستوجو کرد.
از چندی پیش و پس از تغییر سامانهٔ تأیید هویت در این رسانهٔ اجتماعی، تیک آبی دیگر نشانهٔ «تأیید هویت عمومی» نیست، بلکه به اشتراک پولی «پریمیوم» گره خورده است. به بیان ساده، هر کاربری که هزینهٔ ماهانه بپردازد و شرایط اصلی را داشته باشد، میتواند این نشان را بگیرد و با این حساب، آنچه در ظاهر «یک نشان کوچک کنار نام کاربری» است، در عمل میتواند به معنای «خریدن بلندگو» در یک سکوی جهانی باشد. همین تغییر، از همان ابتدا، موجی از انتقاد را بهدنبال داشت، چون کارکرد قدیمی تیک آبی، یعنی کمک به تشخیص منبع معتبر، عملاً تضعیف شد.
در مورد ایران، ماجرا لایهٔ دیگری هم دارد: تحریمهای آمریکا. گزارشهایی ازجمله از سوی مجلهٔ «وایرد» (WIRED) و «پروژهٔ شفافیت فناوری» (TTP) نشان میدهد که ایکس به دهها حساب وابسته به مقامها، نهادها و رسانههای دولتی ایران خدمات پولی فروخته است؛ خدماتی که طبق مقررات، نباید به افراد و نهادهای تحریمشده ارائه میشد، مگر آنکه رایگان و در چارچوب استثناهای ارتباطی باشد.
پس از طرح این پرسشها و تماسها و پیگیریهای مجلهٔ آمریکایی «وایرد» که به موضوعات فناوری و سیاست میپردازد و دیگران، شرکت ایکس در چند مورد تیک آبی را از حسابهای افرادی چون عراقچی، لاریجانی، محسنیاژهای و علیاکبر ولایتی برداشت، اما همهٔ حسابهای شناساییشده مشمول این تصمیم نشدند و برخی همچنان تیک آبی دارند.
یکی دیگر از حسابهای دارای تیک آبی که «پروژهٔ شفافیت فناوری» شناسایی کرده، متعلق به علی احمدنیا است که سرپرستی امور اطلاعرسانی رئیسجمهوری ایران را برعهده دارد. در حساب احمدنیا پیوندی وجود داشت که کاربران میتوانستند از طریق آن با «بیتکوین» برای او پول ارسال کنند.
کیان مشکات، وکیل متخصص تحریمهای اقتصادی آمریکا، به مجلهٔ «وایرد» گفته است: «چنین امکانی تحت هیچیک از استثناهای احتمالی مربوط به “مواد اطلاعرسانی” یا مجوزهای عمومی دربارهٔ خدمات مرتبط با ارتباطات قرار نمیگیرد. بنابر این، از نظر حقوقی میتواند مصداق معاملهٔ ممنوع با داراییهای مسدودشدهٔ دولت ایران و همچنین صدور ممنوع خدمات مالی به ایران بر اساس مقررات “تراکنشها و تحریمهای ایران”» باشد».
وایرد مینویسد که در زمان انتشار گزارش، به نظر میرسید این دکمه در نسخهٔ رومیزی حساب احمدنیا حذف شده باشد، اما در برنامهٔ «ایکس» همچنان دیده میشد.
ایلان ماسک و ایران
هفتهٔ پیش از این، شرکت ایکس اقدامی دیگر نیز در رابطه با ایران انجام داد. پس از درخواست یکی از کاربران ایکس از ایلان ماسک و همچنین نیکیتا بیر، رئیس بخش محصولات ایکس، این شرکت اعلام کرد که ایموجی یا همان شکلک روی پرچم ایران در محصولات خود را از نشان جمهوری اسلامی به نشانی با نقش «شیر و خورشید» تغییر میدهد.
ایلان ماسک، کارآفرین و میلیاردر آمریکایی، از طریق یک شرکت دیگر خود، یعنی شرکت اینترنت ماهوارهای استارلینک نیز با مسائل ایران تعامل پیدا کرده است.
ایلان ماسک بیستموپنجم دیماه اعلام کرد هر کسی که دستگاه استارلینک داشته باشد میتواند بدون پرداخت حق اشتراک، به اینترنت ماهوارهای در ایران دسترسی پیدا کند. در آن زمان، دستگاههای استارلینک عملاً تنها راه ممکن برای آنلاین شدن بودند، پس از آنکه حکومت جمهوری اسلامی برای چند هفته تقریباً بهطور کامل اینترنت را قطع کرده بود.
اکنون با خبر تازهتری که روزنامه والاستریت جورنال روز ۲۳ بهمن منتشر کرد، از قرائن موجود چنین برمیآید که زمینهٔ تعامل ایلان ماسک با مسائل ایران گستردهتر از آن است که پیشتر گزارش شده بود.
والاستریت جورنال گزارش داد دولت دونالد ترامپ پس از سرکوب مرگبار اعتراضات و قطع اینترنت در ایران، بهطور محرمانه حدود شش هزار دستگاه گیرندهٔ استارلینک را برای کمک به آنلاین ماندن مخالفان وارد ایران کرده است؛ اقدامی که به نوشتهٔ این روزنامه، نخستین ارسال مستقیم چنین تجهیزاتی از سوی آمریکا به ایران بوده و نشان میدهد که حمایت واشینگتن از تلاشهای ضدحکومتی بیش از آنچه علنی شده بود، بوده است.
کاخ سفید از اظهار نظر درباره محتوای این گزارش خودداری کرده است.
پیش از این در بهمنماه ۱۴۰۲ نیز، پس از آنکه «پروژهٔ شفافیت فناوری»، شبکهٔ اجتماعی ایکس را به نقض تحریمهای آمریکا با فروش خدمات پولی به حسابهای وابسته به نهادهای تحریمشده متهم کرد، این شبکه تیکهای آبی و طلایی رسانههایی مانند پرستیوی، ایرنا، تسنیم، العالم و هیسپان تیوی و همچنین برخی حسابهای روسی و گروههایی مانند حزبالله لبنان و انصارالله یمن را حذف کرد. در آن زمان، شرکت «متا» نیز به دلیل نقض سیاستهایش، حسابهای رسمی علی خامنهای را در اینستاگرام و فیسبوک مسدود کرد.
